De grap is dat beide kanten elkaar hartgrondig wantrouwen, maar intussen exact hetzelfde doen: ze verwarren het verhaal met de werkelijkheid. De wetenschap vertelt het verhaal van de ruimte en van de mens die op de maan is geweest. De bijbel vertelt dat de aarde in zes dagen geschapen is. Kleitabletten uit Mesopotamië verhalen van goden die mensen uit klei kneedden. Allemaal prachtige en vaak diepzinnige verhalen. Maar zodra iemand roept: ‘Zo is het letterlijk gebeurd!’, begint het eindeloze touwtrekken. De één weet het nog beter dan de ander. Hetzelfde geldt voor de verhalen over Jezus, de Boeddha en zelfs Harry Potter. Stuk voor stuk figuren die iets wezenlijks zeggen over mens-zijn, maar die nooit bedoeld zijn als historische bouwtekening.

Dat ‘weten’ komt in allerlei smaken. De één vertrouwt heilig op politici, praatprogramma’s en grafieken. De ander vertrouwt juist heilig op het feit dat hij niemand vertrouwt. Beiden kijken elkaar aan met eenzelfde blik: arm schaap. Politiek is daarbij een geliefd toneel voor de massa. Het lijkt verdacht veel op theater, maar dan zonder pauze en met slechtere kostuums. De acteurs spreken plechtig, wisselen van rol, vallen elkaar af en blijken na afloop samen te dineren. Het publiek roept intussen vanaf de tribune dat het allemaal echt is of juist dat het allemaal nep is en voelt zich in beide gevallen moreel superieur.

Niet echt gebeurd en toch waar

Dit geldt niet alleen voor politieke narratieven, maar ook voor wetenschappelijke verklaringen, voor religieuze heilsverhalen, voor spirituele mythen over wie je ooit was of ooit zult worden en ook de wetenschap vertelt verhalen. Prachtige verhalen, met astronomische getallen en indrukwekkende plaatjes. Wie ze gelooft is ‘geniaal’. Wie ze wantrouwt is ‘wakker’. En niemand merkt dat beide kampen vooral druk bezig zijn hun eigen badge te poetsen. Binnen de religie zijn de verhalen zo oud en zo mooi dat men ze met hand en tand verdedigt tegen iedereen die durft te fluisteren dat ze misschien symbolisch bedoeld zijn. Want als het verhaal niet letterlijk waar is, wie ben jij dan nog? Maar waarheid gaat zoveel dieper dan ‘echt gebeurd’.

En dan zijn er de spirituele verhalen. Over vorige levens waarin mensen opvallend vaak iemand belangrijks waren. Niemand blijkt ooit een eenvoudige schoenmaker te zijn geweest. Dat zou kennelijk niet verlicht genoeg voelen. Zij waren ooit Napoleon, Cleopatra of minstens hoofdpriesteres derde klasse in een Egyptische tempel. Dat klinkt indrukwekkend, maar het heeft een nadeel: wie voortdurend in een vorig leven woont, vergeet zomaar de huur te betalen in dit leven. Het hier en nu raakt ondergesneeuwd door een biografie die niemand kan controleren. Het aardige van al die verhalen is dat ze elkaar vaak hartgrondig tegenspreken, maar in één ding opvallend eensgezind zijn: ze willen geloofd worden in die zin dat ze waar gebeurd zijn. Maar zodra je aan het geloven slaat, verdwijn je juist zelf uit beeld. En dat is juist niet waar die verhalen voor geschikt of bedoeld waren.

De gemiddelde mens houdt wel van een goed verhaal. Zeker wanneer het vertelt waarom alles misgaat zonder dat hij zelf iets hoeft te veranderen, behalve van mening dan. Zonder verhaal voelt hij zich naakt, als een toneelspeler zonder script. Hij knikt eerst links en dan rechts. Daarna tegelijkertijd, wat hem lichte nekklachten bezorgt. Wie heeft er gelijk? Wat is waar of echt gebeurd? Het wonderlijke is dat de verschillende kampen elkaar vol vuur bestrijden, maar innerlijk precies hetzelfde doen: ze geloven hun verhaal zó sterk dat ze hun verhaal zijn gewórden. Ze dragen het als een uniform. Wie eraan trekt, trekt aan hun identiteit.

Stap er uit, maar hou je schoenen aan

Tijd dus om iets ongebruikelijks te doen. Stel je voor dat je gaat zitten, gewoon op een stoel. Zonder podcast, zonder debat. Zonder documentaire over hoe alles anders in elkaar zit dan men denkt dat het zit. Je merkt je ademhaling op. Je voeten op de vloer. Je maag die zachtjes knorrend informeert hoe laat het eten klaar is. En je denkt: ‘Dit is toch eigenlijk ook opmerkelijk echt.’ Je begint te vermoeden dat verhalen misschien niet bedoeld zijn om er in te wonen of om jezelf erin te verschansen, maar om er naar te kíjken! Zoals toneelstukken: je kunt erdoor geraakt worden, je kunt erom lachen, maar het wordt problematisch wanneer je na afloop weigert de schouwburg te verlaten.

Zelfs het verhaal dat ‘alles één groot bedrog is’ blijkt ook maar een verhaal. Je zou er eigenlijk om moeten lachen. Want hoe vernuftig het ook klinkt om te zeggen dat je door alles heen kijkt, je blijft iemand die kíjkt. Je kijkt vanuit een bepaald en zeer beperkt perspectief, met een brein, met zintuigen, met een lichaam dat ontbijt nodig heeft. En het meeste zie je niet. Wellicht heeft volwassenheid niets te maken met het kiezen van het juiste wereldverhaal. Ik denk dat volwassenheid het vermogen heeft om verhalen te zien als wat ze zijn: symbolische pogingen om het ongrijpbare te duiden. Scheppingsmythen, heldensagen, bijbelverhalen, politieke analyses, wetenschappelijke theorieën, alternatieve onthullingen: het zijn allemaal routekaarten. Maar niemand wandelt ooit op een kaart, wandelen doe je op de aarde. Met de schoenen die jou passen. 

Sta op en stap uit het verhaal. Maar houd je schoenen aan. Besef dat de aarde jouw thuis is. Met je huidige bewustzijn zie je de vorm die daarbij past. Hier en nu. Niet ergens anders, verder of hoger, vroeger of later. Mens zijn vangt aan met een goede aarding. De wereld verdwijnt niet als je uit haar verhaal stapt. Het nieuws en het drama ook niet. De discussies evenmin. Maar ze voelen lichter, alsof je ze kunt bekijken zonder erin te verdwijnen. Langzamerhand ervaar je die wereld niet meer en zie je dingen die je eerder nooit zag. De zwaarte die je zo drukte, valt van je af. Je hoeft niets te ontkennen. De materie niet, het bewustzijn niet, de verhalen niet. Je hoeft alleen niet meer te zijn wat je gelooft. Dat verandert alles. En wow, dat blijkt verrassend bevrijdend.

Een sneeuwpop met een wortelneus

Maar let op. Je kunt zo fanatiek uit het verhaal willen stappen dat je ook uit de vórm wil stappen. De vorm waarin je je momenteel op aarde manifesteert. Je lichaam zou maar illusie zijn en de materie slechts schijn. Totdat de kiespijn begint. Of het buikvet in de weg gaat zitten. Dan blijkt de schijn een behoorlijk stevige overtuigingskracht te bezitten. Wie de vorm verwaarloost in naam van het oneindige bewustzijn, merkt dat dat bewustzijn daar opvallend chagrijnig van kan worden. Bewustzijn heeft een lichaam nodig om te spreken, om te lopen, om soep te eten. Niet om te stoppen met eten, maar door aandachtig te eten en het goede van de aarde te proeven. In balans. Met smaak. Met grond onder de voeten. Vormen veranderen, dat is zeker. Maar een tijdelijk bestaan is niet hetzelfde als een onwerkelijk bestaan. Een sneeuwpop smelt, maar je kunt er wel degelijk een wortelneus in steken. 

Sinds deze ontdekking luister ik dus naar grote verklaringen met een glimlach en een binnenpretje. Ik zeg soms: ‘Wat een fascinerend verhaal.’ En dan schenk ik mijn kruidenthee in. Want thee is geen metafoor. Thee is warm, tastbaar en vraagt geen ideologie. Is dat niet het geheim? Blijf in de wereld, gebruik je zintuigen, eet wanneer je honger hebt, lees en beluister elkaars verhalen, geniet ervan. Maar vergeet niet dat jij niet het verhaal bent. De kunst is niet om het verhaal te vervangen door een beter verhaal, maar om de verhalen naast elkaar te laten bestaan en het verhaal weer verháál te laten zijn. Als een bril die je kunt opzetten en ook weer afzetten. Verhalen helpen je om de wereld beter te begrijpen, maar het is ook van belang niet in het verhaal te blijven hangen. Het is maar een verhaal.

Jij bent degene die het verhaal hoort. Je kunt uit elk verhaal stappen en van je eigen leven een uniek ‘verhaal’ maken dat niet vaststaat, maar wel echt gebeurt. En waarvan jij zowel de hoofdpersoon als de verteller bent. Dat is nog eens goed nieuws. Je kunt altijd terugkeren naar dat ene wat geen verhaal nodig heeft om te bestaan: jij, hier, nu. Dat is geen theoretische kennis, maar beleving en ervaring. Daar hoef je niemand te overtuigen. Je hoeft je gelijk niet te halen. Je kan de wereld verklaren zoals je wilt, maar je moet er wel zelf in blijven wonen. Laat daarom het verhaal verhaal zijn. Geloof het niet te snel, verwerp het niet te fel. Lees het, glimlach erom, leg het weg. En leef ondertussen. Dat is vaak al ingewikkeld genoeg.

© Anthonie Roose