Het middelpunt van alles

Johannes ziet een deur geopend in de hemel. Hij wordt uitgenodigd om op te stijgen en krijgt een blik op de troon van de God. Die troon staat centraal in het visioen. Alles beweegt zich eromheen en alles ontleent er zijn betekenis aan. De troon is het middelpunt van het universum, de oorsprong van het leven en de bron van alle bewustzijn. Maar die troon is daarmee ook het middelpunt van de mens, de plaats waar het goddelijke bewustzijn woont.

In het midden van en rondom de troon bevinden zich vier dieren. Het eerste dier lijkt op een leeuw. Het tweede dier lijkt op een rund. Het derde dier heeft een gezicht als een mens. Het vierde dier lijkt op een vliegende adelaar. Ze hebben ieder zes vleugels en zijn rondom en van binnen vol ogen. Dag en nacht spreken ze hun lofzang uit: ‘Heilig, heilig, heilig is de goddelijke meester van het universum, die was en die is en die komt!’ Waarom juist deze vier dieren? En waarom staan ze zo dicht bij en zelfs in de troon?

De vier dieren vertegenwoordigen vier fundamentele krachten van het bestaan. Ze zijn de vier basale bewustzijnsvormen waaruit de mens is opgebouwd. Je kunt ze verbinden met de vier elementen: vuur, aarde, water en lucht. En je kunt ze herkennen in vier belangrijke bestanddelen van de mens: hart, lichaam, ziel en geest. Het zijn geen losstaande onderdelen die elk hun eigen weg gaan. Ze vormen samen één levend geheel.

De vier dieren in de mens

De vier elementen zijn van oudsher gebruikt om de werkelijkheid te beschrijven. Alles wat leeft, bestaat uit een samenspel van deze vier krachten. Niet alleen de natuur, maar ook de mens draagt ze alle vier in zich. De vier dieren maken deze krachten zichtbaar.

De leeuw staat voor vuur, levenskracht, moed, hartstocht en wilskracht. Hij is de koning onder de dieren en verbeeldt de kracht die in de mens naar buiten wil treden. In de mens is dit de kracht van je hart: het vermogen om lief te hebben, om moedig te zijn en om vanuit innerlijke overtuiging te handelen. Je hart geeft richting aan de levenskracht. Zonder hart kan vuur verwoestend worden, mét hart wordt het scheppende kracht.

De stier vertegenwoordigt het element aarde. Hij staat voor stevigheid, draagkracht, uithoudingsvermogen en lichamelijkheid. Hij verbeeldt het lichaam, onze aardse bestaansvorm. Je lichaam is de plaats waar het leven gestalte krijgt. Het is je voertuig in de wereld, de grond waarop je staat en waarin je innerlijke werkelijkheid zichtbaar wordt. Zonder je lichaam zou je geest geen concrete ervaring kunnen opdoen. Je lichaam is niet iets wat je moet overwinnen, maar een wezenlijk onderdeel van je menswording.

Het derde dier heeft het gezicht van een mens. In deze symbolische lezing is dit het element water en de menselijke ziel. Water is beweeglijk, ontvankelijk en veranderlijk. Het neemt de vorm aan van datgene waarin het zich bevindt. Zo is ook je ziel voortdurend in beweging. Ze draagt je gevoelens, herinneringen, verlangens en ervaringen. Je ziel is het gebied waarin je jezelf en de wereld beleeft. Ze kan rustig en helder zijn, maar ook troebel en onstuimig.

De adelaar vertegenwoordigt het element lucht. Hij stijgt hoog boven de aarde uit en overziet het landschap vanuit een ruimer perspectief. Hij verbeeldt je geest: het vermogen om te denken, te begrijpen, inzicht te verwerven en boven de onmiddellijke omstandigheden uit te stijgen. Je geest geeft overzicht en onderscheidingsvermogen. Hij kan je helpen om niet volledig op te gaan in je gevoelens, verlangens en lichamelijke behoeften.

De vier dieren laten zo vier aspecten van ons mens-zijn zien: hart, lichaam, ziel en geest. Ze horen bij elkaar en kunnen alleen in hun onderlinge samenhang tot hun bestemming komen.

De vier lichaamssappen 

De klassieke geneeskunde heeft de vier elementen als basis. Eeuwenlang werd de westerse geneeskunde bepaald door de ideeën van de Griekse arts Hippocrates (circa 460-370 voor Christus). Hij en zijn medische traditie ontwikkelden een leer waarin de gezondheid van de mens afhankelijk was van het evenwicht tussen vier lichaamssappen, ook wel de vier humores genoemd. Het ging om bloed, gele gal, slijm en zwarte gal. Volgens Hippocrates ontstaan ziekte en lichamelijke klachten wanneer de onderlinge verhouding van deze sappen verstoord raakt.

De vier lichaamssappen werden verbonden met de vier elementen en hun eigenschappen: gele gal (vuur: warm en droog), zwarte gal (aarde: koud en droog), slijm (water: koud en vochtig) en bloed (lucht: warm en vochtig). In deze indeling herken je opnieuw de vier dieren van Johannes. De leeuw staat voor vuur en gele gal. De stier voor aarde en zwarte gal. De mens voor water en slijm. De adelaar voor lucht en bloed. 

Hippocrates en zijn tijdgenoten beschouwden gezondheid niet als de afwezigheid van afzonderlijke klachten, maar als het resultaat van een goede onderlinge verhouding tussen de verschillende krachten in het lichaam. Het was belangrijk om naar de oorzaken van ziekte te zoeken en verder te kijken dan de symptomen alleen. De arts Claudius Galenus (circa 129–216 na Christus) heeft deze leer verder uitgewerkt en systematisch verbonden met de vier elementen, de kwaliteiten warm, koud, droog en vochtig en de verschillende temperamenten van de mens. Zijn werk werd eeuwenlang richtinggevend voor de geneeskunde in Europa en het Midden-Oosten. 

Zowel de leer van de vier elementen als die van de lichaamssappen gaat uit van het fundamentele inzicht dat de mens een samenhangend geheel is. Gezondheid vraagt om evenwicht en harmonie. Dat is wat Johannes in Openbaring 4 laat zien.

Rondom én midden in de troon

De manier waarop Johannes de positie van de vier dieren beschrijft, is opvallend. Ze bevinden zich niet alleen rondom de troon, maar ook midden in de troon. Dat heeft zeker betekenis. De vier elementen zijn niet zomaar vier krachten die naast elkaar bestaan. Ze zijn verbonden met het middelpunt van het leven zelf. Ze komen daaruit voort en worden erdoor samengehouden. 

Wanneer je de troon herkent als het goddelijke middelpunt van de mens, wordt duidelijk wat het visioen wil laten zien: de vier basale bewustzijnsvormen moeten niet ieder hun eigen gang gaan, maar in verbinding komen met hun oorsprong. Je hart, je ziel, je geest en je lichaam moeten één geheel vormen. Maar wat houdt deze vier krachten bij elkaar? Wat voorkomt dat ze uiteenvallen in tegenstrijdige belangen? Daarvoor verschijnt in het volgende hoofdstuk van de Openbaring een vijfde element.

In Openbaring 5 ziet Johannes een Lam staan, ook midden in de troon en tussen de vier dieren en de 24 senioren. Het Lam ziet eruit alsof het geslacht is. Het heeft zeven hoorns en zeven ogen. Johannes vertelt erbij dat deze zeven ogen de zeven geesten van de God voorstellen die over de hele aarde zijn uitgezonden. 

De vijfde kracht die alles verenigt

Het Lam vertegenwoordigt het christusbewustzijn van de mens: de goddelijke kern, de heilige Geest, het ware Zelf dat de vier elementen met elkaar verbindt. Je zou het kunnen beschouwen als het vijfde element: datgene wat de vier andere elementen niet vervangt, maar doordringt en tot eenheid brengt. In de klassieke filosofie werd hiervoor ook het begrip ether of akasha gebruikt: de verbindende hemelse substantie waaruit de overige elementen hun samenhang zouden ontvangen. 

Het Lam is dus niet zomaar een vijfde dier naast de andere vier. Het vertegenwoordigt een andere dimensie van het bestaan. Het is de goddelijke werkelijkheid die in en door de vier elementen werkzaam is. Wat opvalt is de toestand van het Lam. Het staat, maar het is zwaargewond. Het christusbewustzijn is aangetast in die zin dat de mens zijn eigen goddelijke oorsprong is vergeten. Hij leeft alsof hij op zichzelf is aangewezen. Hij heeft zich vereenzelvigd met zijn lichaam, zijn gevoelens, zijn gedachten en zijn verlangens, maar is de verbindende goddelijke kern uit het oog verloren. 

Toch is het Lam niet dood. Het staat! Met het christusbewustzijn zelf is niets mis. Het is niet verdwenen en kan niet vernietigd worden. Het is alleen niet meer herkenbaar in het gewone menselijke bewustzijn. De zeven ogen laten zien dat dit bewustzijn alles kan zien. De zeven hoorns verbeelden zijn volledige kracht. Zeven staat hier voor volheid. Het christusbewustzijn beschikt over het volledige vermogen tot zien en handelen. Het is dus niet de goddelijke kern die hersteld moet worden, maar de mens die zich opnieuw met die kern moet verbinden.

De leeuw die een Lam blijkt te zijn

Er is nog een wonderlijke overgang in Openbaring 5. Johannes hoort een van de oudsten zeggen dat de leeuw uit de stam Juda heeft overwonnen en de boekrol mag openen. Hij verwacht dus een leeuw te zien. Maar wanneer hij kijkt, ziet hij geen leeuw. Hij ziet een Lam, alsof het geslacht is. Dit is een van de diepzinnigste beelden van de hele Apocalyps. De leeuw staat voor kracht, moed en overwinning. Het Lam staat voor kwetsbaarheid, overgave en liefde. Johannes laat zien dat de diepste kracht niet tegenover kwetsbaarheid staat, maar haar omvat.

De mens denkt vaak dat hij sterk moet worden door zijn kwetsbaarheid te overwinnen. Hij wil zijn angsten, onzekerheden en zwakheden uitschakelen. Hij wil de leeuw zijn. Maar de werkelijke overwinning ziet er verrassend anders uit. Er is een leeuw nodig om het christusbewustzijn te herstellen, maar wanneer die overwinning werkelijkheid wordt, blijkt de leeuw een Lam te zijn. Ware kracht is geen macht over anderen. Het is de kracht om lief te hebben, om kwetsbaar te durven zijn en om jezelf te geven zonder jezelf te verliezen. Dat is de kracht van het christusbewustzijn. Het Lam brengt de vier dieren niet in harmonie door ze te onderwerpen, maar door ze te doordringen met liefde.

Kennis die voortkomt uit liefde

Rondom de troon zitten 24 senioren, gekleed in witte gewaden en met gouden kronen op hun hoofd. Waarom 24? Hierin herken je een verwijzing naar de twaalf hersenzenuwen en de twaalf zenuwstrengen van onze zonnevlecht. Zo ontstaat een beeld van het menselijke zenuwstelsel als drager van bewustzijn en ervaring. De senioren zijn niet zomaar toeschouwers. Ze zitten rondom de troon en nemen deel aan de hemelse eredienst. Wanneer de vier dieren de God verheerlijken, werpen de senioren hun kronen voor de troon neer.

Dat gebaar is heel belangrijk. De kroon staat voor verworven macht, aanzien en kennis. Door hun kronen neer te leggen, erkennen de oudsten dat hun wijsheid niet uit henzelf voortkomt. Ze geven de eer terug aan de oorsprong van alles. In het licht van het Lam betekent dit dat echte kennis en inzicht niet ontstaan door macht, overheersing of het verzamelen van steeds meer informatie. Ze ontstaan wanneer het denken en weten zich laten doordringen door liefde. De 24 senioren verbeelden zo het inzicht dat voortkomt uit een mens die zijn eigen middelpunt heeft hervonden. Kennis wordt wijsheid wanneer ze dienstbaar wordt aan het leven.

De ziel die tot rust is gekomen

Vóór de troon bevindt zich nog een bijzonder beeld: een glazen zee, helder als kristal. Een zee is normaal gesproken voortdurend in beweging. Ze kan woest zijn, onstuimig en onvoorspelbaar. Ze verbeeldt daarmee prachtig onze menselijke ziel, waarin onze gevoelens, verlangens, angsten en herinneringen voortdurend in beweging zijn. Maar de zee vóór de goddelijke troon is niet woest. Ze is als glas. Ze is helder, stil en spiegelend. Dat is een krachtig beeld van een ziel die tot volkomen rust is gekomen.

De ziel is niet langer vertroebeld door tegenstrijdige verlangens en innerlijke onrust. Ze weerspiegelt het goddelijke zonder vervorming. Ze is transparant geworden voor het licht van de Geest. Het doet denken aan het evangelieverhaal waarin Jezus de stormachtige zee toespreekt: ‘Zwijg, wees stil!’ De storm gaat liggen. De zee wordt rustig. Dat is een innerlijk gebeuren. Wanneer het christusbewustzijn werkelijk aanwezig komt in je bestaan, verliezen de tegenstrijdige krachten van je ziel hun heerschappij. De glazen zee is dan het spiegelende bewustzijn van je ziel: de toestand waarin niets meer vertroebelt, niets meer uit balans brengt en alles zijn juiste plaats heeft gevonden. Het is geen doodse stilstand, maar een volkomen helderheid. Hemelse harmonie.

Wanneer de harmonie verloren gaat

Na het visioen van de troon, de vier dieren en het Lam volgt in Openbaring 6 de opening van de eerste vier zegels. En opnieuw verschijnen de vier dieren. Maar ook vier paarden. Wanneer het Lam de eerste vier zegels opent, roept ieder van de eerste vier dieren een ruiter tevoorschijn. Er verschijnen vier paarden: een wit, een rood, een zwart en een vaal paard. 

De vier dieren en de vier paarden blijken nauw met elkaar verbonden. Maar er is een wezenlijk verschil tussen beide viertallen. De vier dieren van Openbaring 4 verbeelden de vier basale krachten in hun oorspronkelijke harmonie. De paarden van Openbaring 6 laten zien wat er gebeurt wanneer die krachten uit balans raken. De vier paarden kun je daarom zien als de ontspoorde tegenbeelden van de vier elementen.

Het witte paard draagt een ruiter met een boog en een kroon. Hij trekt uit om te overwinnen. Je geest, die bedoeld is om inzicht en overzicht te brengen, kan verworden tot een kracht die wil overheersen. Denken wordt manipuleren, inzicht wordt overtuiging en de behoefte om gelijk te hebben verdringt het vermogen om werkelijk te zien. In het witte paard verliest je geest zijn zuiverheid.

Het rode paard neemt de vrede van de aarde weg. De mensen gaan elkaar doden. De vurige kracht van je hart kan omslaan in hartstocht, agressie en strijd. Moed wordt roekeloosheid, liefde wordt bezit en de wil om te leven verandert in de behoefte om te overheersen. In het rode paard verliest je hart zijn harmonie.

Het zwarte paard brengt een weegschaal met zich mee. Er ontstaat schaarste en voedsel wordt duur. Je ziel raakt verstrikt in angst, tekort en onzekerheid. Het gevoel van overvloed maakt plaats voor de voortdurende behoefte om te verzamelen, te beschermen en vast te houden. In het zwarte paard verliest je ziel haar evenwicht.

Het vierde paard draagt de naam Dood, en het dodenrijk volgt hem. Je lichaam, dat bedoeld is als drager van het leven, wordt een plaats waar verval, ziekte en vergankelijkheid de overhand krijgen. De verbinding met de levensbron raakt verloren. In het vale paard verliest je lichaam zijn levensharmonie.

Zo laten de vier paarden zien wat er gebeurt wanneer de vier fundamentele krachten niet langer vanuit het goddelijke middelpunt worden geleid. Johannes laat eerst de mens zien zoals hij bedoeld is en vervolgens wat er gebeurt wanneer die oorspronkelijke harmonie wordt verstoord. De paarden zijn geen vier willekeurige rampen. Ze laten zien hoe de mens zichzelf en zijn wereld uit balans brengt.

Van verdeeldheid naar eenheid

Wanneer je Openbaring 4, 5 en 6 in samenhang leest, ontvouwt zich een indrukwekkend beeld van onze menselijke ontwikkeling. Eerst zie je de vier dieren rondom de troon: de vier fundamentele bewustzijnsvormen die samen onze menselijke blauwdruk vormen. Vervolgens verschijnt het Lam: het christusbewustzijn dat de vier krachten met elkaar verbindt en tot eenheid brengt. De 24 oudsten laten zien hoe kennis en wijsheid zich aan die goddelijke oorsprong onderwerpen. De glazen zee verbeeldt onze ziel, die tot rust en helderheid is gekomen. Maar daarna worden de zegels geopend en verschijnen de vier paarden. Ze laten zien wat er gebeurt wanneer de harmonie verloren gaat en de mens niet langer vanuit zijn goddelijke middelpunt leeft.

Dit is de inwijding waarover de hele Apocalyps gaat. Inwijding betekent niet dat je iets van buitenaf moet verwerven. Het betekent dat je je opnieuw bewust wordt van wat je ten diepste al bent. Je hoeft je lichaam niet af te wijzen, maar je mag leren het als drager van het leven te bewonen. Je hoeft je gevoelens niet te onderdrukken, maar je mag je ziel tot rust en helderheid brengen. Je hoeft je denken niet uit te schakelen, maar je mag het leren verbinden met wijsheid. En je hoeft je hart niet te verharden om sterk te worden, maar je mag ontdekken dat juist de liefde je grootste kracht is.

De vier dieren in een gezond lichaam zijn niet langer vier afzonderlijke krachten die om voorrang strijden. Ze worden één levend geheel, gedragen door de liefde van het Lam. De Apocalyps is de openbaring van je blauwdruk. Niet om je te vertellen wie of wat je ooit moet worden, maar om je te laten ontdekken wie je ten diepste al bent. 

De vier dieren wijzen de weg naar een mens die niet langer verdeeld is in tegenstrijdige krachten. Een mens bij wie lichaam, ziel, hart en geest samenwerken. Een mens bij wie de goddelijke kern weer het middelpunt vormt. De hemel is een mogelijkheid in ons die ook werkelijkheid kan worden in ons. De hemel is waar harmonie heerst. Heling of heiliging kan alleen plaatsvinden waar de uiterste harmonie wordt hersteld en het christusbewustzijn ons hele bestaan doordringt.

© Anthonie Roose