Als Robin Hood vandaag zou leven, zou hij misschien wel een influencer zijn. Ik zie namelijk steeds meer jonge mannen op mijn scherm die zeggen dat ze het systeem doorzien. Ze hebben terechte kritiek op de manier waarop onze maatschappij functioneert en op het door en door verrotte financiële systeem. Ze wijzen op corruptie, machtsmisbruik, financiële ongelijkheid, oorlog en de dubbele moraal van bankiers, politici en bestuurders. Tot zover hebben ze mijn sympathie. Maar vervolgens vraag ik me wel af wat ze eigenlijk doen met die kritiek.

Wat Robin Hood zou doen

Een jonge ‘wakkere’ influencer vertelt dat het heel normaal is dat jongemannen rijk willen worden. Hij heeft een systeem ontwikkeld om geld te verdienen met beleggen in aandelen. Daarbij kijkt hij goed af wat Amerikaanse politici doen. Die zijn volgens hem zo corrupt dat ze voortdurend profiteren van voorkennis. Nancy Pelosi wordt daarbij onder meer als voorbeeld genoemd. Als zij op die manier rijk kunnen worden, waarom zouden gewone mensen dat dan niet kunnen? 

Op het eerste gezicht lijkt het misschien wel een moderne versie van Robin Hood. Je kijkt hoe de rijken hun geld verdienen en je doet hetzelfde. Je laat je niet langer uitbuiten, maar je leert de spelregels kennen en gebruikt ze in je eigen voordeel. Wat zou je daar nu tegen kunnen hebben? Dat is toch gewoon heel slim? Maar is dat werkelijk Robin Hood? Robin Hood bestreed het onrecht van de machtigen. Hij probeerde niet om zelf een machtige te worden die op dezelfde manier zijn zakken vulde. Zijn verhaal gaat juist over het herstellen van rechtvaardigheid. 

Als je corrupt gedrag van politici veroordeelt, maar vervolgens hun gedrag als voorbeeld neemt om zelf rijk te worden, wat ben je dan eigenlijk aan het doen? Ben je het systeem aan het veranderen of ben je alleen maar bezig je eigen positie binnen dat systeem te verbeteren? En wie verdient er uiteindelijk aan jouw systeem? Ben je werkelijk bezig anderen te bevrijden of verdien je vooral zelf aan mensen die graag rijk willen worden? Het is een wezenlijk verschil.

Een jongensdroom met zonnepanelen

Een vergelijkbaar verhaal zie ik bij een andere jonge ‘wakkere’ ondernemer. Hij laat zien hoe hij wereldwijd bitcoins mint, onder andere in Finland. Dankzij afspraken met de Finse overheid komt de energie die hij daarvoor gebruikt ook ten goede aan de Finse bevolking. Op zichzelf kan dat natuurlijk een interessante ontwikkeling zijn. Als energie die anders verloren zou gaan nuttig wordt ingezet en de plaatselijke bevolking daarvan profiteert, kan dat een goede zaak zijn.

Maar als ik hem dan zie glunderen als hij vertelt hoe mooi het is als hij onderweg in Oman kilometers lang over enorme oppervlakten alleen maar zonnepanelen ziet en denkt aan de eindeloze hoeveelheid mogelijkheden om daar geld mee te verdienen, slaat de twijfel echt toe. De vraag bekruipt me of dit werkelijk de wereld is die we willen bouwen. Een wereld waarin steeds meer grond wordt volgezet met installaties om energie te produceren, zodat we er steeds meer geld mee kunnen verdienen? Een wereld waarin technologie vooral wordt ingezet om kapitaal te laten groeien?

Of kijken we hier vooral naar een jongensdroom die werkelijkheid wordt: groot worden, veel geld verdienen, mooie projecten opzetten en overal ter wereld kunnen laten zien wat je hebt bereikt? Hoe ethisch is dat? Komen de middelen die gebruikt worden wel overeen met de boodschap? Ik wil de technische mogelijkheden niet afwijzen. Ook ondernemerschap is niet verkeerd. Maar de vraag blijft: waartoe dient het allemaal? Dient het leven de economie, of dient de economie het leven? Dit is een moreel en spiritueel vraagstuk.

Wakker worden om vervolgens hetzelfde te doen

Wat me bij deze en vergelijkbare influencers en ondernemers opvalt, is dat ze vaak scherp zien wat er mis is in de wereld en een heel terechte boodschap hebben. Ze wijzen op de tekortkomingen van het bestaande systeem en roepen mensen op om zelf na te denken, onafhankelijk te worden en niet zomaar alles te geloven wat overheden en gevestigde media vertellen. Maar hun oplossingen brengen me niet bepaald in vervoering. Koop goud! Koop vastgoed! Beleg! Zorg dat je financieel onafhankelijk wordt! Koop huizen in het buitenland en verhuur ze! Zorg dat je niet langer afhankelijk bent van het systeem!

Ik begrijp de behoefte aan financiële zekerheid. En ik begrijp ook dat mensen hun vermogen willen beschermen tegen het graaien van de kleptocraten, tegen inflatie en financiële onzekerheid. Maar moeten we werkelijk allemaal vastgoedbezitters worden? Moeten we allemaal dure huizen kopen om die vervolgens te verhuren aan mensen die daardoor een steeds groter deel van hun inkomen kwijt zijn aan woonlasten? Wie wordt daar beter van? En wie betaalt de rekening?

Het lijkt soms alsof het enige verschil tussen oude en nieuwe machthebbers is dat de nieuwe machthebbers een ander verhaal vertellen. Ze noemen zichzelf wakker, onafhankelijk en kritisch, maar hun uiteindelijke doel lijkt verdacht veel op dat van degenen die ze bekritiseren: rijk worden over de rug van anderen. Daarbij maken ze gebruik van moderne marketingtechnieken die mij eerder afstoten dan overtuigen. Ze verkopen niet alleen een product of een methode, maar ook een droom. De droom van vrijheid, onafhankelijkheid en succes. En wie wil dat nu niet? Maar als je mensen eerst bang maakt voor het bestaande systeem en ze vervolgens een betaalde oplossing aanbiedt waarmee jijzelf flink geld verdient, moet je je afvragen of je niet op precies dezelfde manier bezig bent als degenen die je zegt te bestrijden.

Geld is niet het probleem. Geldzucht wel.

Paulus schrijft in zijn eerste brief aan Timotheüs dat de liefde voor geld een hoofdoorzaak is van het kwaad. Hij zegt dus niet dat geld zelf verkeerd is. Het gaat om de verhouding die we ermee hebben. Geld is op zichzelf niets anders dan een middel om waarde uit te wisselen. Het maakt het mogelijk om goederen en diensten met elkaar te ruilen zonder dat we rechtstreeks afhankelijk zijn van wat de ander toevallig te bieden heeft. Daar is niets mis mee. Geld is een handige uitvinding.

Maar er gaat iets fundamenteel mis wanneer geld niet langer een middel is om het leven mogelijk te maken, maar een doel op zichzelf wordt. Wanneer we geld gaan gebruiken om steeds meer geld te verdienen, zonder dat daar een evenredige bijdrage aan het leven van anderen tegenover staat. Denk aan rente, speculatie en de manier waarop banken geld creëren bij kredietverlening. Ook inflatie zorgt ervoor dat mensen die hun geld zorgvuldig hebben gespaard, steeds minder koopkracht overhouden.

Natuurlijk zijn er verschillende economische mechanismen en belangen in het spel. Niet iedere rente is diefstal en niet iedere vorm van beleggen is uitbuiting. Maar het is wel de moeite waard om te onderzoeken wanneer financiële constructies vooral ten goede komen aan degenen die al kapitaal bezitten, terwijl anderen de lasten dragen. Dat is voor mij de kern van het probleem: geld dat niet langer ten dienste staat van het leven, maar het leven in dienst stelt van geld.

Het merkteken van het beest

In de Apocalyps van Johannes staat een opmerkelijk beeld. Wie het ‘merkteken van het beest’ niet draagt, kan ‘niet meer kopen of verkopen’. Dit is een beeld van een economische machtsstructuur, zoals we die vandaag aan de dag ook kennen. Het beest vertegenwoordigt het systeem waarin macht, bezit en eigenbelang de dienst uitmaken. Het merkteken is dan niet alleen iets wat je uiterlijk draagt, maar ook iets waarmee je je innerlijk identificeert. Je neemt de waarden van dat beest-systeem over. Je gaat denken zoals het beest denkt. Je gaat verlangen naar wat het beest verlangt. Het beest zit in jou.

Je wilt rijk worden. Je wilt macht hebben. Je wilt niet langer aan de verkeerde kant staan. En dus ga je precies hetzelfde doen als degenen die je eerst zo fel bekritiseerde. Nu sta je ‘aan de goede kant van het systeem’, zoals genoemde influencer letterlijk zegt. Maar je bent intussen gewoon deel geworden van hetzelfde systeem. Het systeem dat het beest aanbidt en mensen economisch uitknijpt en uitsluit. Het beest bestrijden door zelf het beest te worden, is natuurlijk geen bevrijding.

Wie dat merkteken niet draagt, kan ‘niet meer kopen of verkopen’. Hij draagt ‘het goddelijke zegel’ en kan het niet over zijn hart verkrijgen om dezelfde misleidende (marketing)tactieken te gebruiken. Hij komt daarmee buiten het systeem te staan. Dat is een ongemakkelijke positie. Want als je niet meer meedoet aan de spelregels van het bestaande systeem, verlies je misschien ook de voordelen die het je biedt. Maar, en dat is de keerzijde, hier ligt de uitgelezen kans op werkelijke vrijheid! Want buiten het systeem van geldzucht en zelfverrijking ontdek je een heel andere vorm van rijkdom.

Het koninkrijk is niet te koop

Jezus vertelt voortdurend over ‘het koninkrijk van God’. Hij vergelijkt het met een schat in een akker, een kostbare parel, een mosterdzaadje en een schat die iemand in zijn huis bewaart. Het bijzondere is dat dit koninkrijk niet ergens buiten ons ligt. Het is niet iets wat je kunt kopen, beleggen of bezitten. Het is iets wat je in jezelf kunt ontdekken. Iets wat je nooit meer kwijt kan raken en wat alleen maar groter kan worden. Jezus zegt dat je eerst het koninkrijk van God en zijn gerechtigheid moet zoeken. Al het andere zal je erbij gegeven worden.

Dat is volgens mij een van de meest revolutionaire uitspraken die ooit zijn gedaan. Het betekent namelijk dat we de volgorde moeten omkeren. Niet eerst rijk worden om vervolgens vrij te kunnen leven. Niet eerst voldoende bezit verzamelen om daarna misschien iets voor een ander te kunnen betekenen. Niet eerst het systeem verslaan om eindelijk gelukkig te worden. Nee, eerst ontdekken wat werkelijk waarde heeft. Eerst thuiskomen bij jezelf. Eerst leren leven vanuit liefde, vertrouwen en verbondenheid. En van daaruit ontstaat vanzelf een andere verhouding tot geld, bezit en materiële welvaart. Het zijn niet langer de dingen die bepalen wie je bent en hoe je leeft. Ze zijn middelen geworden, geen doelen. Een bonus bij wat je leven echt waarde geeft. 

Robin Hood of het koninkrijk van binnenuit?

In de oorspronkelijke versie van het Robin Hood-verhaal was hij een schurk die gewoon geld stal voor zichzelf. Pas in de latere versie deelde hij dat geld uit aan de armen. We zouden wat mij betreft Robin Hood vandaag weer opnieuw moeten uitvinden. Niet als iemand die de rijken berooft om zelf de armen te helpen, maar als iemand die weigert mee te doen aan een systeem waarin de één rijk wordt ten koste van de ander. Het punt is niet hoe we zelf aan de ‘goede’ kant van het bestaande systeem kunnen komen, maar of we bereid zijn een andere manier van leven te ontdekken. Want je verandert de wereld echt niet door de spelregels van een corrupt systeem steeds slimmer toe te passen. Je verandert de wereld door niet langer vanuit dezelfde waarden te leven.

Daarvoor hoef je niet rijk te worden. Je hoeft niet overal ter wereld zonnepanelen neer te zetten, bitcoins te minen, aandelen te hebben in (vaak corrupte) bedrijven of huizen te bezitten die anderen voor je betalen. Je hoeft ook niet bang te zijn dat je iets tekort komt wanneer je niet aan de ratrace meedoet. Mijn ervaring en mijn overtuiging is dat het precies andersom is. Wie het koninkrijk in zichzelf ontdekt, heeft niet langer de behoefte om de wereld te bezitten. Hij wil er deel van uitmaken.

Het verschil tussen Robin Hood en de moderne influencer is dat de een rechtvaardigheid (gerechtigheid) wil herstellen en de ander soms vooral lijkt te willen ontdekken hoe hij zelf rijk kan worden. De wereld verandert niet doordat we allemaal leren hoe we het systeem naar onze hand kunnen zetten. De wereld verandert wanneer we andere mensen worden. De weg naar een andere wereld begint niet buiten jezelf, maar van binnen. Een fundamentele vraag komt hier bovendrijven: willen we een ander systeem, of willen we alleen een betere positie in het bestaande systeem? Zijn we werkelijk ‘wakker’ geworden als we alleen maar slimmer zijn geworden in het spel dat we eerst veroordeelden?

© Anthonie Roose